Vài năm trở lại đây, sự bùng nổ của các ứng dụng (app) vay tiền trực tuyến đã tạo ra một vấn nạn nhức nhối trong xã hội. Không giống như các tổ chức tín dụng chính thống hay ngân hàng được Ngân hàng Nhà nước cấp phép và quản lý nghiêm ngặt, hàng ngàn app vay tiền hiện nay đang hoạt động chui, lách luật hoặc đặt máy chủ ở nước ngoài để trốn tránh sự kiểm tra của các cơ quan chức năng. Những ứng dụng này thường xuyên thay đổi tên gọi, giao diện và cách thức hoạt động, tạo thành một "ma trận" bủa vây những người đang gặp khó khăn về tài chính.

Thực trạng đáng báo động là đối tượng mục tiêu của các app này vô cùng đa dạng. Không chỉ những người lao động tự do, công nhân có thu nhập thấp, mà ngay cả sinh viên, nhân viên văn phòng, công chức nhà nước và những người làm kinh doanh nhỏ lẻ cũng trở thành nạn nhân. Điểm chung của họ là đều rơi vào tình trạng cần tiền gấp để giải quyết những sự cố bất ngờ như: đóng học phí, thanh toán viện phí, trả nợ đến hạn, hoặc đơn giản là mua sắm tiêu dùng trong những lúc túng quẫn. Tâm lý ngại vay mượn người thân, bạn bè, cùng với sự e ngại các thủ tục rườm rà tại ngân hàng đã đẩy họ vào vòng tay của những kẻ cho vay nặng lãi thời công nghệ 4.0.

Hệ lụy mà vấn nạn này gây ra là vô cùng tàn khốc. Không chỉ dừng lại ở việc bòn rút tài sản thông qua mức lãi suất "cắt cổ" lên đến hàng nghìn phần trăm mỗi năm, các băng nhóm đứng sau những app này còn áp dụng những thủ đoạn đòi nợ mang tính chất khủng bố tinh thần, chà đạp lên danh dự và nhân phẩm của con người. Rất nhiều gia đình đã tan vỡ, nhiều người mất việc làm, phải bỏ xứ đi tha hương, và đau xót hơn cả là những vụ tự tử thương tâm vì không thể chịu đựng được áp lực từ những khoản nợ từ trên trời rơi xuống.

Một trong những vụ việc điển hình và đau xót nhất mà chúng tôi ghi nhận được là câu chuyện của chị Nguyễn Thị H. (34 tuổi, ngụ tại TP.HCM). Chị H. vốn là một nhân viên kế toán với mức lương ổn định. Mọi bi kịch bắt đầu vào giữa năm 2024, khi con trai chị bất ngờ phải nhập viện phẫu thuật ruột thừa. Trong lúc thẻ tín dụng đã chạm hạn mức và không muốn vay mượn đồng nghiệp, chị H. tình cờ thấy một quảng cáo trên Facebook về ứng dụng vay tiền nhanh chỉ cần CMND/CCCD. Chị quyết định tải app và đăng ký vay 5 triệu đồng để đóng viện phí.

Quá trình duyệt vay diễn ra nhanh chóng chỉ trong vòng 15 phút. Tuy nhiên, khi tiền về tài khoản, chị H. chỉ nhận được 3,5 triệu đồng. Ứng dụng thông báo 1,5 triệu đồng đã bị trừ trực tiếp vào các khoản gọi là "phí dịch vụ", "phí quản lý hồ sơ" và "lãi suất trả trước". Đáng sợ hơn, thời hạn vay không phải là 1 tháng như chị nghĩ, mà chỉ vỏn vẹn 7 ngày. Đến ngày thứ 6, nhân viên của app đã bắt đầu gọi điện nhắc nợ với thái độ gay gắt. Vì chưa đến kỳ nhận lương, chị H. không có đủ 5 triệu đồng để tất toán. Lúc này, nhân viên của app "tốt bụng" gửi cho chị đường link của 3 app vay khác trực thuộc cùng hệ thống, hướng dẫn chị vay từ các app này để đập vào khoản nợ cũ.

Tâm lý hoảng loạn, sợ bị phạt phí trễ hạn cao, chị H. nhắm mắt làm theo. Từ 1 app ban đầu, chị phải vay thêm 3 app mới. Số tiền nợ thực tế cứ thế nhân lên theo cấp số nhân. Chỉ trong vòng vỏn vẹn 3 tháng, từ khoản vay gốc 5 triệu đồng (thực nhận 3,5 triệu), chị H. đã bị cuốn vào vòng xoáy của hơn 40 app vay tiền khác nhau, với tổng số nợ hiển thị trên hệ thống lên tới gần 800 triệu đồng. Lúc này, khả năng chi trả của chị hoàn toàn bằng không.

Khi chị H. ngừng trả tiền, cơn ác mộng thực sự mới bắt đầu. Các đối tượng đòi nợ không chỉ gọi điện chửi bới, đe dọa giết cả gia đình chị, mà chúng còn sử dụng phần mềm cắt ghép ảnh chuyên nghiệp. Chúng lấy hình ảnh của chị, chồng và con trai từ Facebook, Zalo, sau đó ghép vào các poster bêu rếu với nội dung xuyên tạc, vu khống tàn độc như "lừa đảo chiếm đoạt tài sản", "gái bán dâm trốn nợ", thậm chí là ghép ảnh thờ, cáo phó. Những hình ảnh này được gửi hàng loạt cho sếp, đồng nghiệp, đối tác của công ty chị, cũng như hàng trăm người thân, bạn bè trong danh bạ điện thoại. Chị H. bị công ty sa thải vì gây ảnh hưởng đến uy tín doanh nghiệp. Chồng chị vì không chịu nổi áp lực và sự nhục nhã đã đệ đơn ly hôn. Cuối cùng, bố mẹ đẻ của chị H. ở quê đã phải gạt nước mắt, bán đi căn nhà cấp 4 - tài sản dưỡng già duy nhất của ông bà - để lấy tiền trả nợ, mong cứu con gái thoát khỏi sự truy sát tinh thần của bọn tín dụng đen.

Không chỉ những người làm công ăn lương, ngay cả những người có kiến thức kinh doanh cũng có thể dễ dàng sập bẫy. Anh Trần Văn T. (42 tuổi, chủ một xưởng mộc tại Bình Dương) là một ví dụ điển hình. Cuối năm 2023, do tình hình kinh tế khó khăn, xưởng mộc của anh bị đọng vốn, khách hàng chậm thanh toán trong khi anh cần gấp 20 triệu đồng để trả lương cho thợ và nhập nguyên vật liệu. Do có nợ xấu tại ngân hàng từ trước, anh T. không thể vay vốn chính thức. Lời chào mời hấp dẫn "vay vốn kinh doanh lãi suất thấp, giải ngân trong ngày" từ một tin nhắn SMS đã khiến anh chú ý.

Anh T. tải ứng dụng và đăng ký vay 20 triệu. Thủ tục yêu cầu anh phải cấp quyền truy cập vào danh bạ, tin nhắn, định vị GPS và thư viện ảnh trên điện thoại. Nghĩ rằng đây là thủ tục chung của các công ty tài chính, anh đồng ý. Khoản vay 20 triệu đồng bị trừ trực tiếp 6 triệu đồng phí dịch vụ, anh chỉ nhận về 14 triệu đồng. Lãi suất được thông báo là "chỉ 1.5%/ngày".

Sự tàn khốc của lãi suất tính theo ngày (lãi ngày) kết hợp với các loại phí phạt trễ hạn đã nhanh chóng đánh gục người đàn ông trụ cột gia đình. Khi đến hạn 10 ngày mà chưa có tiền trả, ứng dụng tự động tính phí phạt trễ hạn lên tới 500.000 VNĐ/ngày, cộng thêm phần lãi suất mẹ đẻ lãi con. Khi anh T. xin gia hạn thêm 1 tuần, chúng bắt anh phải đóng "phí gia hạn" bằng 30% giá trị khoản vay ban đầu. Không có tiền đóng phí gia hạn, số nợ của anh nhảy vọt một cách chóng mặt.

Suốt 1 năm trời, anh T. đã phải chạy vạy khắp nơi, bán máy móc thiết bị của xưởng, vay mượn anh em họ hàng để trả cho nhóm tín dụng đen này. Tổng cộng, anh đã chuyển cho chúng hơn 2 tỷ đồng, nhưng trên hệ thống, số nợ gốc và lãi vẫn còn treo lơ lửng gần 500 triệu đồng. Bọn đòi nợ liên tục gọi điện quấy rối khách hàng của xưởng mộc, đe dọa tạt sơn, ném chất bẩn vào nhà riêng và xưởng làm việc. Quá uất ức và bế tắc, sự nghiệp kinh doanh hoàn toàn sụp đổ, anh T. đã từng nghĩ đến việc tự kết liễu cuộc đời để giải thoát, nhưng may mắn được gia đình phát hiện kịp thời. Hiện tại, anh T. đang phải đối mặt với các khoản nợ khổng lồ từ người thân, xưởng mộc phá sản, và cuộc sống gia đình rơi vào cảnh túng quẫn tột cùng.

Để tránh trở thành nạn nhân tiếp theo, chúng ta cần phải hiểu rõ cách thức hoạt động và những thủ đoạn vô cùng tinh vi, xảo quyệt của các tổ chức tín dụng đen núp bóng công nghệ này. Dưới đây là những mánh khóe phổ biến nhất:

• Đánh tráo khái niệm về lãi suất và phí: Theo quy định của pháp luật, lãi suất cho vay không được vượt quá 20%/năm. Để lách luật, các app này thường để mức lãi suất danh nghĩa rất thấp (khoảng 15-18%/năm), nhưng lại đẻ ra hàng loạt các loại "phí trời ơi đất hỡi" như: phí thẩm định hồ sơ, phí quản lý tài khoản, phí giải ngân, phí bảo hiểm khoản vay, phí tư vấn... Thực chất, nếu cộng dồn tất cả các khoản phí này lại, mức lãi suất thực tế mà người vay phải chịu thường dao động từ 300% đến hơn 1000%/năm. Đây là hành vi cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự.
• Chiếm đoạt dữ liệu cá nhân làm "tài sản thế chấp": Khi bạn cài đặt app vay tiền, ứng dụng sẽ bắt buộc bạn phải cấp quyền truy cập vào danh bạ điện thoại, thư viện hình ảnh, tin nhắn SMS, tài khoản mạng xã hội (Facebook, Zalo) và vị trí GPS. Nhiều người không đọc kỹ và vô tư nhấn "Cho phép". Chính những dữ liệu nhạy cảm này mới là "tài sản thế chấp" thực sự của bạn. Khi bạn không trả nợ, chúng sẽ dùng danh bạ để gọi điện khủng bố người thân, dùng hình ảnh cá nhân để cắt ghép bêu rếu.
• Chiến thuật "Ma trận App" và "Nuôi béo để thịt": Như đã đề cập ở câu chuyện của chị H., các tổ chức tín dụng đen thường sở hữu hàng chục, thậm chí hàng trăm app khác nhau. Khi con mồi không có khả năng trả nợ app A, chúng sẽ đóng giả làm nhân viên tư vấn nhiệt tình, giới thiệu app B, app C để vay trả nợ. Quá trình này lặp đi lặp lại khiến số nợ phình to nhanh chóng. Chúng gọi đây là chiến thuật "nuôi béo để thịt", vắt kiệt từng đồng xu cuối cùng của nạn nhân.
• Khủng bố tinh thần không có giới hạn: Đội ngũ thu hồi nợ của các app này (thường được gọi là các bộ phận đòi nợ thuê chuyên nghiệp) được đào tạo bài bản về các thủ đoạn khủng bố tâm lý. Chúng không từ một thủ đoạn đê hèn nào: từ nhắn tin đe dọa tính mạng, gọi điện chửi rủa bằng những lời lẽ tục tĩu nhất liên tục 24/7, đặt hàng loạt đơn hàng online giao đến nhà nạn nhân, lập các trang fanpage giả mạo để vu khống nạn nhân lừa đảo, cho đến việc gọi điện đến cơ quan, trường học của nạn nhân để bôi nhọ danh dự. Mục đích cuối cùng là tạo ra áp lực tâm lý khủng khiếp đến mức nạn nhân phải bán nhà, bán đất, hoặc làm bất cứ điều gì để có tiền trả cho chúng.

Qua những câu chuyện thương tâm và sự phân tích về thủ đoạn của các app vay tiền, chúng ta cần rút ra những bài học xương máu để bảo vệ bản thân và gia đình. Nếu không may bạn hoặc người thân đã lỡ sa chân vào cái bẫy này, hãy giữ bình tĩnh và thực hiện ngay các bước sau đây để tự giải cứu mình trước khi quá muộn:

• Dừng ngay việc "vay app này trả app kia": Đây là nguyên tắc sống còn số 1. Việc tiếp tục vay các app mới để trả nợ cũ chỉ giống như uống thuốc độc giải khát, khiến bạn lún sâu hơn vào vũng lầy. Hãy chấp nhận sự thật là bạn đã mất khả năng thanh toán và ngừng ngay việc vay mượn thêm từ các nguồn không chính thống.
• Khóa tạm thời các tài khoản mạng xã hội: Ngay lập tức khóa hoặc tạm khóa (Deactivate) các tài khoản Facebook, Zalo, Instagram, Tiktok cá nhân. Ẩn toàn bộ danh sách bạn bè, gỡ bỏ các hình ảnh cá nhân và gia đình trên mạng để ngăn chặn các đối tượng đòi nợ lấy cắp hình ảnh phục vụ cho việc cắt ghép, bêu rếu.
• Chủ động thông báo cho người thân, bạn bè và nơi làm việc: Đừng giấu giếm vì sợ mất mặt. Sự im lặng của bạn chính là vũ khí để bọn tín dụng đen tống tiền. Hãy dũng cảm đối mặt, chủ động nhắn tin hoặc gọi điện cho gia đình, đồng nghiệp, sếp và những người trong danh bạ để thông báo rằng: "Tôi đang bị kẻ gian đánh cắp thông tin cá nhân/hồ sơ để vay tiền tín dụng đen. Hiện tại các đối tượng lừa đảo đang gọi điện quấy rối, vu khống. Kính mong mọi người thông cảm, tuyệt đối không bấm vào đường link lạ, không chuyển tiền và vui lòng chặn các số điện thoại lạ gọi đến". Việc tiêm phòng tâm lý trước sẽ giúp giảm thiểu thiệt hại về uy tín của bạn.
• Thu thập bằng chứng và trình báo cơ quan chức năng: Tuyệt đối không xóa tin nhắn hay lịch sử cuộc gọi. Hãy chụp màn hình tất cả các tin nhắn đe dọa, ghi âm lại các cuộc gọi chửi bới, tống tiền, lưu lại các hợp đồng vay tiền trên app, biên lai chuyển tiền. Sau đó, mang toàn bộ hồ sơ này đến trình báo tại cơ quan Công an cấp Quận/Huyện nơi bạn cư trú, hoặc gửi đơn tố giác tội phạm đến Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05) - Bộ Công an.

Từ góc độ pháp lý, Luật sư khuyên người dân tuyệt đối không cung cấp thông tin cá nhân, hình ảnh CCCD/CMND, hay cấp quyền truy cập danh bạ, hình ảnh cho bất kỳ ứng dụng không rõ nguồn gốc nào trên mạng. Nếu phát hiện bị lừa đảo, đe dọa, cần kiên quyết không thỏa hiệp, không nộp tiền theo yêu cầu của các đối tượng vì chúng sẽ tiếp tục tống tiền mãi mãi. Hãy nhờ đến sự can thiệp của pháp luật.

Từ góc độ tài chính cá nhân, cách tốt nhất để không bao giờ phải tìm đến vay app online là xây dựng một nền tảng tài chính vững chắc. Mỗi cá nhân và gia đình cần thiết lập một quỹ dự phòng khẩn cấp (Emergency Fund), tương đương từ 3 đến 6 tháng chi phí sinh hoạt thiết yếu. Quỹ này chỉ được sử dụng trong những trường hợp thực sự cấp bách như ốm đau, tai nạn, mất việc làm.

Bên cạnh đó, nếu thực sự cần vay vốn, hãy tìm đến các kênh chính thống như Ngân hàng thương mại, các công ty tài chính được Ngân hàng Nhà nước cấp phép hoạt động hợp pháp (như FE Credit, Home Credit, HD Saison...), hoặc các quỹ tín dụng nhân dân, ngân hàng chính sách xã hội tại địa phương. Mặc dù thủ tục có thể mất nhiều thời gian hơn và yêu cầu chứng minh thu nhập, nhưng quyền lợi và sự an toàn của bạn sẽ được pháp luật bảo vệ tuyệt đối. Đừng vì một chút tiện lợi nhất thời mà đánh đổi cả tương lai, tài sản và sự bình yên của gia đình.